GMT – Greenwich Mean Time

Net als de meeste mensen heeft u waarschijnlijk wel eens gehoord van GMT, oftewel Greenwich Mean Time, en weet u dat deze term wordt gebruikt om naar een tijdzone te verwijzen. U heeft echter waarschijnlijk ook wel eens gehoord van UTC, en vaak worden GMT en UTC door elkaar gehaald. Waarom? Hoewel beide termen worden gebruikt om het „nul“-uur aan te duiden waarop de tijdzoneberekeningen wereldwijd zijn gebaseerd, is er één groot verschil tussen GMT en UTC – namelijk dat de ene een tijdzone is en de andere een tijdstandaard. Vreemd genoeg zijn de geschiedenis van het gebruik van GMT en UTC met elkaar verweven, en het is geen wonder dat dit nog steeds voor verwarring zorgt. Om hier duidelijkheid over te scheppen, gaan we het hebben over tijdzones, UTC, de UTC-offset en specifiek de GMT-tijdzone: tijd is immers kostbaar, en inzicht in tijdzones kan u veel stress en gedoe besparen als u werkt of communiceert met mensen over de hele wereld. En als u hier bent voor wat fascinerende weetjes over tijdzones, lees dan zeker het hele artikel – onderaan de pagina hebben we een aantal leuke feiten over tijdzones op een rijtje gezet.

Klaar om uw tijd op orde te brengen? Laten we er meteen induiken:

Wat zijn tijdzones precies?

U weet dat de meeste landen ter wereld hun eigen tijdzone hebben, maar u weet niet precies waarom? Daar is een eenvoudige verklaring voor: de aarde draait elk uur 15 graden, en dat betekent dat het middaguur op verschillende plaatsen op de planeet op verschillende tijdstippen valt. Het is in Hawaï op een ander tijdstip middag dan in Moskou, juist vanwege de rotatie van de aarde. Om de tijd wereldwijd te kunnen begrijpen en te berekenen hoe laat het waar is, werden tijdzones ingevoerd. Dit gebeurde aan het einde van de negentiende eeuw, toen de Schots-Canadese ingenieur en uitvinder Sandford Fleming voorstelde om de aarde in 24 segmenten van elk 15 graden te verdelen. Elk van deze segmenten vormt een tijdzone en wordt gecoördineerd aan de hand van de UTC-standaard (Coordinated Universal Time). De UTC-standaard volgt de atoomtijd en staat altijd op het „nul“-uur; alles ten westen van UTC heeft een negatieve tijdsverschuiving, en alles ten oosten ervan heeft een positieve tijdsverschuiving (daarom hoort u dat de tijd „achterloopt“ of „voorloopt“ wanneer u naar verschillende tijdzones over de hele wereld kijkt). De Eastern Standard Time (New York-tijd) is bijvoorbeeld UTC-5, wat betekent dat deze vijf uur achterloopt op UTC, terwijl de tijd in Centraal-Azië op UTC+5 staat – dat wil zeggen, vijf uur voorloopt. U hebt echter waarschijnlijk ook gemerkt dat naar dezelfde tijdzones wordt verwezen als GMT -5 of GMT+5, en dat is eveneens correct… of toch niet? Als UTC een tijdstandaard is en GMT een tijdzone, waarom dan die verwarring, en waarom worden UTC en GMT door elkaar gebruikt? Laten we GMT eens nader bekijken om hierachter te komen.

Wat is Greenwich Mean Time?

Greenwich Mean Time, afgekort GMT, is een tijdzone die delen van Europa, Afrika en Antarctica bestrijkt. Het middelpunt van GMT is het Royal Observatory in Greenwich, Londen, dat op de nulmeridiaan van Greenwich ligt, oftewel de lengtegraad nul. Eeuwenlang werd GMT zowel als tijdstandaard als tijdzone gebruikt, maar het is niet hetzelfde als UTC: tegenwoordig wordt GMT zonder meer beschouwd als een tijdzone, en UTC als een tijdstandaard. In wezen is GMT in feite UTC+0:00. Met andere woorden: Greenwich Mean Time heeft geen UTC-afwijking. 

Dit betekent echter niet dat alle landen in de GMT-tijdzone dezelfde tijd hanteren. Sommige landen passen de zomertijd toe, waardoor zij tijdens de warme maanden van het jaar in de GMT+1-tijdzone vallen. Zelfs het Verenigd Koninkrijk past tijdens de zomermaanden de zomertijd toe. Met andere woorden: het land dat GMT heeft uitgevonden, bevindt zich niet het hele jaar door in de GMT-tijdzone. Tijdens de zomer bevindt het Verenigd Koninkrijk zich in de BST-tijdzone (British Standard Time).

Het is soms verwarrend om te bedenken dat verschillende landen over de hele wereld dezelfde tijdzone kunnen delen, maar een eenvoudige manier om dit te begrijpen is de volgende: tijdzones worden bepaald door graden naar het oosten of westen, en niet door graden naar het zuiden of noorden. Dat wil zeggen dat een tijdzone verticaal dezelfde landen omvat; daarom hanteren het Verenigd Koninkrijk en Zuid-Afrika dezelfde tijd. Ook dit heeft weer te maken met de rotatie van de aarde: het is van noord naar zuid overal middag, omdat de polen niet bewegen; van west naar oost is er echter een verschil, aangezien de aarde om haar eigen as draait. Grappig genoeg zijn tijdzones, hoewel ze technisch gezien strikt geografisch worden bepaald, soms een puur politieke beslissing. India bijvoorbeeld beslaat een uitgestrekt gebied met in geografische zin meerdere tijdzones, maar sinds het koloniale tijdperk hanteert het land van grens tot grens slechts één enkele tijdzone. Hetzelfde geldt voor China: hoewel het grondgebied enorm is en gemakkelijk plaats biedt aan ten minste drie of vier tijdzones, hanteert het hele land slechts één tijdzone – die van Peking. Het is vreemd om te bedenken dat de zon in Mumbai pas opkomt en het in Kolkata al middag is, maar beide steden zijn het erover eens dat het 9.00 uur is volgens het beleid van één tijdzone in India – maar ja, misschien is zelfs het bijhouden van de tijd eerder een afspraak dan een objectieve realiteit.

Een korte geschiedenis van GMT

Dit is immers precies wat GMT is: een afspraak. GMT werd ingevoerd om de navigatie van de marine bij reizen rond de wereld te vergemakkelijken en was ooit de internationale civiele tijdstandaard. GMT werd in de zeventiende eeuw ingesteld door het Koninklijk Observatorium in Greenwich en werd door zeelieden en marineofficieren gebruikt als tijdreferentie op verschillende locaties over de hele wereld. Vaar vijftien graden ten westen van de meridiaan van Greenwich, en de tijd verschuift met een uur; vaar nog eens vijftien graden verder naar het westen, en de verschuiving bedraagt twee uur, enzovoort.

Tegenwoordig weten wij echter wat de zeelieden uit de zeventiende eeuw niet wisten: dat GMT niet zo nauwkeurig is als wij ooit dachten. Herinnert u zich dat hele verhaal over de rotatie van de aarde nog? Welnu, zoals wetenschappers hebben waargenomen, zijn er soms lichte onregelmatigheden in de rotatiesnelheid, en die onregelmatigheden veroorzaken soms wat wij „schrikkelseconden“ noemen, oftewel momenten waarop het nuluur niet precies nul is, maar enkele seconden afwijkt. Om rekening te houden met die ontbrekende seconden moet de tijdstandaard periodiek worden aangepast aan de werkelijke, atomaire tijd – en hier komt UTC om de hoek kijken.

UTC is een tijdstandaard die de basis vormt voor de tijdmeting en de tijdzones over de hele wereld. In het Verenigd Koninkrijk wordt GMT echter nog steeds gebruikt voor civiele doeleinden, ook al is dit niet officieel. De Greenwich Mean Time werd in Engeland in het leven geroepen en aangenomen tijdens de Internationale Meridiaanconferentie van 1884; vervolgens werd de aarde verdeeld in 24 tijdzones, waarbij elke zone was gebaseerd op de Greenwich-meridiaantijd. Elke tijdzone had een tijdsverschil van een bepaald aantal uren ten opzichte van GMT, zoals wij eerder hebben uitgelegd.

Omdat de rotatie van de aarde echter onregelmatig is en elk jaar langzamer gaat, werd GMT als wereldwijde standaard vervangen door de Coordinated Universal Time (UTC). De UTC-tijd wordt bijgehouden met behulp van uiterst nauwkeurige atoomklokken die op verschillende locaties over de hele wereld zijn geplaatst. UTC kent tevens een systeem van schrikkelseconden. Omdat de rotatie van de aarde vertraagt, zijn er kleine verschillen tussen de UTC-tijd en de tijd van de atoomklokken. Periodiek wordt er een seconde aan de UTC toegevoegd om dit verschil te compenseren. Tot op heden zijn er 27 toevoegingen gedaan, dus hoewel GMT soms nog wel wordt gebruikt om naar een tijdstandaard te verwijzen, zou deze dan al 27 seconden achterlopen – terwijl dat bij UTC niet het geval is, dankzij die atoomklokken.

Kunt u GMT en UTC dan nog steeds samen gebruiken? Min of meer: of u nu UTC-5 of GMT-5 zegt, het verwijst nog steeds naar de tijd in New York. Voor de duidelijkheid is het echter goed om te onthouden dat GMT nu een tijdzone langs de nulmeridiaan aangeeft, terwijl UTC een nauwkeurige tijdstandaard is die is gebaseerd op atoomklokken.

Hoe werkt GMT?

De manier waarop Greenwich Mean Time (GMT) werkt, verschilt enigszins van standaardtijdzones zoals EST of PST, of zomertijdzones zoals CDT of EDT. In feite is het niet echt wat men doorgaans onder typische tijdzones verstaat. Het belangrijkste verschil is dat Greenwich Mean Time geen tijdsverschil heeft ten opzichte van de Coordinated Universal Time (UTC). Het wordt zelfs naast de standaardtijd gebruikt op sommige continenten, waaronder Europa, Afrika, Noord-Amerika en Antarctica. 

In tegenstelling tot gebruikelijke tijdzones wordt Greenwich Mean Time berekend op basis van de zon. Om precies te zijn is het 12.00 uur 's middags in Greenwich wanneer de zon op haar hoogste punt staat. 's Middags staat de zon precies boven de nulmeridiaan, de hypothetische lijn op 0° lengtegraad die de aarde in twee gelijke delen verdeelt. 

Greenwich Mean Time is het „gemiddelde“ van de dagelijkse tijd gedurende het jaar waarop de zon de nulmeridiaan passeert bij het Royal Observatory Greenwich. Daarom is GMT eerder een kloktijd dan een astronomische tijd die in de loop van het jaar varieert. In plaats daarvan wordt GMT elke dag met een klok gemeten. Het belangrijkste doel van Greenwich Mean Time is het standaardiseren van de tijd, ongeacht de locatie. Bijgevolg worden GMT-horloges op grote schaal gebruikt door reizigers.

Hoe zet u GMT om naar andere tijdzones?

Aangezien GMT geen standaardtijd is met een tijdsverschil ten opzichte van UTC, kan het omrekenen naar andere tijdzones iets ingewikkelder zijn. Meestal berekenen mensen de tijd op basis van de Coordinated Universal Time (UTC), die als wereldwijde standaard wordt beschouwd. GMT wordt binnen de wetenschappelijke gemeenschap niet langer gebruikt, maar soms willen mensen toch weten hoe GMT werkt en hoe men deze naar andere tijdzones kan omrekenen. 

Als u de principes kent van het omrekenen van UTC naar verschillende tijdzones, kunt u ook GMT heel eenvoudig omrekenen. De reden hiervoor is heel eenvoudig. Er is geen tijdsverschil tussen de Coordinated Universal Time en de Greenwich Mean Time. Dit betekent echter niet dat ze precies hetzelfde zijn. In feite is GMT een tijdzone, terwijl UTC slechts een standaard is. GMT wordt officieel gebruikt in sommige Europese en Afrikaanse landen. Geen enkel land gebruikt UTC echter als lokale tijd. Interessant genoeg veranderen noch GMT, noch UTC bij de overgang naar zomertijd, maar sommige landen die GMT hanteren, schakelen tijdens de zomertijd over naar andere tijdzones. 

Gebruik de volgende richtlijn om GMT om te rekenen naar andere tijdzones:

• Greenwich Mean Time ligt 4 uur voor op Eastern Time (ET).
• Greenwich Mean Time ligt 5 uur voor op Central Time (CT).
• Greenwich Mean Time ligt 6 uur voor op Mountain Time (MT).
• Greenwich Mean Time ligt 7 uur voor op Pacific Time (PT). 

Om GMT om te rekenen naar ET moet u dus 4 uur aftrekken; om GMT om te rekenen naar CT moet u 5 uur aftrekken; om GMT om te rekenen naar MT moet u 6 uur aftrekken, en om GMT om te rekenen naar PT moet u 7 uur aftrekken.

Belangrijke gebieden in GMT

Greenwich Mean Time wordt het hele jaar door als standaardtijd gebruikt (er is geen aanpassing voor zomertijd) in de volgende landen:

• Burkina Faso
• Mauritanië
• Guinee-Bissau
• Ivoorkust
• Guinee
• Sierra Leone
• Liberia
• IJsland
• Mali
• Gambia
• Senegal
• Ghana
• Ascension
• Togo
• Sint-Helena
• Tristan da Cunha

Er zijn tevens 5 landen die in de GMT-tijdzone liggen, maar die de zomertijd hanteren (GMT+1):

• Verenigd Koninkrijk
• Portugal
• Westelijke Sahara
• Republiek Ierland
• Marokko

Andere gebieden die in de GMT-tijdzone liggen, zijn onder meer de Faeröer en de Canarische Eilanden.

Grootste steden in de Greenwich Mean Time

Er zijn veel grote steden in de GMT-tijdzone en in de GMT+1-tijdzone (zomertijd). Bekende voorbeelden zijn onder meer Londen, Belfast, Cardiff, Dublin, Madrid, Lissabon, Edinburgh, Cork, Galway, Porto, Aveiro, Reykjavik en Danmarkshavn. Mocht u dus een vriend of collega in een van deze steden bellen, zoek dan op Google wat de huidige GMT-tijd is – anders loopt u het risico hen op een ongelegen moment te storen.

Het exacte aantal inwoners van de Greenwich Mean Time-tijdzone is niet bekend. Naar schatting wonen er echter minder mensen in de GMT-tijdzone dan in de EST-tijdzone in de Verenigde Staten (in de EST-tijdzone wonen ongeveer 142 miljoen mensen). Een weinig bekend feit is dat Groenland in dezelfde tijdzone ligt als Groot-Brittannië. Vreemd, nietwaar?

Wat is een GMT-horloge?

Wist u dat GMT de enige tijdzone is waarvoor een speciaal horloge bestaat dat de GMT-tijd weergeeft? Een GMT-horloge is een horloge met een 24-uursweergave dat een tweede tijdzone weergeeft. Verrassend genoeg zijn GMT-horloges niet voorzien van de gebruikelijke 24-uursschaal, maar dit biedt wel een aantal voordelen. 

Met GMT-horloges kunnen klanten een extra tijdzone instellen. U kunt dus één, twee of drie extra tijdzones op uw horloge selecteren. Het horloge kan elke 24 uur één keer doorlopen. Het is een perfecte manier om de tijd in verschillende tijdzones tegelijk bij te houden zonder dat u de tijd hoeft om te rekenen of online tijdconverters hoeft te gebruiken. 

Een ander voordeel van GMT-horloges is dat u, als u er een bezit, a.m. en p.m. nooit meer door elkaar kunt halen. Dit is een bijzonder handige functie voor mensen die ’s nachts reizen. Deze functie is te danken aan het feit dat alle 24 uur op het horloge worden weergegeven en u ‘a.m.’ en ‘p.m.’ simpelweg niet kunt verwarren. Daarom worden GMT-horloges vaak gebruikt door piloten, omdat ze de communicatie en navigatie vergemakkelijken en verwarring helpen voorkomen. 

Het eerste openbare GMT-horloge in de geschiedenis

De Shepherd-poortklok wordt beschouwd als het allereerste GMT-horloge dat de Greenwich Mean Time aan het publiek toonde. De klok is gekoppeld aan de Shepherd-hoofdklok en werd in 1852 geïnstalleerd in het Royal Observatory Greenwich. Omdat deze klok van veraf wordt aangestuurd, wordt de Shepherd-poortklok ook wel de „slave“-klok genoemd. 

Dit netwerk van ‘hoofd’- en ‘slave’-klokken werd ontworpen en geïnstalleerd door Charles Shepherd. Tegenwoordig is het vrij ongebruikelijk om een 24-uurswijzerplaat te gebruiken, maar oorspronkelijk gaf deze de astronomische tijd weer, beginnend om 12.00 uur in plaats van om middernacht. Het meest opvallende aan de Shepherd-poortklok is dat deze 24 uur telt in plaats van de gebruikelijke 12 uur. Daarom wijst de uurwijzer op 12 uur naar beneden in plaats van naar boven. 

Van 1850 tot 1893 fungeerde de Shepherd-hoofdklok als referentie voor het tijdsysteem van Groot-Brittannië. Via de telegraafkabels stuurde de klok de tijd door naar de grote steden, zoals Londen, Edinburgh, Glasgow, Dublin, Belfast en andere. Bovendien werd de tijd vanaf 1866 ook doorgegeven aan de Harvard-universiteit in Cambridge, Massachusetts. 

In die tijd speelde de Shepherd-poortklok de belangrijkste rol bij het verspreiden van de juiste tijd onder mensen op verschillende plaatsen in de wereld. Daardoor wordt deze klok vandaag de dag beschouwd als een van de belangrijkste klokken die ooit zijn gemaakt. 

Het eerste dat u opvalt aan de klok is dat de wijzerplaat 24 uur telt in plaats van de gebruikelijke 12. Dat betekent dat de uurwijzer om 12.00 uur recht naar beneden wijst in plaats van recht naar boven.

Aanvankelijk gaf de Shepherd Gate-klok de astronomische tijd aan, waarbij de telling van de 24 uur van een dag om 12.00 uur 's middags begon. In de 20e eeuw werd de klok echter omgezet naar GMT en vanaf dat moment begon de telling van de 24 uur om middernacht. De klok is niet aangepast aan de Britse zomertijd en geeft vandaag de dag nog steeds de GMT aan.

Interessante feiten over tijdzones

Nu u alles weet wat er te weten valt over Greenwich Mean Time, UTC en de UTC-offset, gaan we enkele fascinerende feiten over tijdzones ontdekken. Sommige daarvan zijn werkelijk verbazingwekkend:

• Wilt u weten hoe laat het in de ruimte is? Het blijkt dat de tijd op het internationale ruimtestation (ISS) de Greenwich Mean Time volgt. Er bevindt zich ook een atoomklok op het ruimtestation om de precieze tijd voor de UTC-standaard te berekenen, maar in de regel houden astronauten zich aan de goede oude GMT.
• GMT was de eerste standaard die het middaguur als nul uur aanmerkte. Alle andere standaarden beschouwden middernacht als nul uur (een gebruik dat teruggaat tot de Romeinen) – totdat de Britten ingrepen.
• Toen GMT werd ingesteld bij het Koninklijk Observatorium in Greenwich, werd deze locatie uitgeroepen tot „bij internationaal decreet, het officiële beginpunt van elke nieuwe dag, elk nieuw jaar en elk nieuw millennium“. Geen druk, Greenwich!
• Het Verenigd Koninkrijk hanteert niet altijd GMT, omdat het in de zomer zomertijd hanteert. Met andere woorden: de Britten zitten in de zomermaanden op GMT+1, ook al hebben zij de GMT-tijdstandaard zelf in het leven geroepen… het lijkt erop dat de Britten de gewoonte hebben om op de zaken vooruit te lopen!
• GMT wordt ook wel West-Europese tijd genoemd en soms Greenwich Mean UT (een afkorting van Universal Time). Dat is handig, maar onnauwkeurig, aangezien verschillende West-Europese landen in feite op GMT+1 of GMT+2 zitten, maar goed, het is slechts een uur verschil.
• Verschillende landen, zoals België en Canada, gebruiken Greenwich Mean Time om hun lokale tijd te bepalen. Ach, als het werkt, werkt het.
• China is enorm groot, maar heeft slechts één tijdzone: GMT+8:00, die intern ‘Peking-tijd’ wordt genoemd. Frankrijk daarentegen, hoewel in vergelijking klein, kent maar liefst 12 verschillende tijdzones omdat het nog steeds over gebieden verspreid over de hele wereld beschikt; vreemd genoeg betekent dit dat de zon nooit ondergaat boven Frankrijk – wij durven te wedden dat Lodewijk XIV, oftewel de Zonnekoning, dit feit wel grappig zou vinden.
• Er is een tijdsverschil van drie uur tussen China en Pakistan, en beide landen delen een grens. Mocht u tussen deze twee landen reizen, dan zou u uw klok drie uur moeten bijstellen zodra u de grens oversteekt, zelfs als het slechts vijf minuten zou duren om de grens daadwerkelijk over te steken… Ga maar na!
• Over grenzen gesproken: het piepkleine eiland Märket in de Oostzee is zo groot als drie voetbalvelden, maar kent twee verschillende tijdzones omdat het zowel bij Zweden als bij Finland hoort. Hoewel u letterlijk binnen een minuut naar beide kanten kunt lopen, moet u uw horloge dienovereenkomstig aanpassen aan de Zweedse of Finse tijd.
• Rusland strekt zich uit over 12 tijdzones (ja, het is enorm). De Russen hanteren echter slechts 9 tijdzones. Waarom? Omdat president Vladimir Poetin besloot drie van de tijdzones af te schaffen. Deze worden in Rusland niet langer gebruikt – voor onbepaalde tijd. Zelfs de tijd is geen partij voor de heer Poetin, zo lijkt het.
• Niet alle landen hanteren hele uren in hun UTC-tijdverschil. India hanteert bijvoorbeeld een tijdverschil van 5:30 uur (UTC+05:30). En de tijd in Nepal is UTC+05:45. Er worden dus ook fracties van een uur gebruikt voor het UTC-tijdverschil. Dat is nog eens oog voor detail!
• Zin in meerdere verjaardagsfeestjes? Dankzij de tijdzones kan dat: vier uw verjaardag thuis, stap op het vliegtuig en vlieg naar een land dat enkele tijdzones achterloopt. En zie daar: het is weer uw verjaardag!
• U kunt zelfs naar… gisteren of morgen vliegen. Door de tijdzones over de hele wereld kunt u op maandagochtend om 8.00 uur uit Parijs vertrekken en op zondag weer in Los Angeles aankomen. De zomertijd lijkt ineens best schattig, nietwaar?

Nu u weet wat een tijdstandaard is en wat een tijdzone, wat de geschiedenis achter de Greenwich Mean Time is en hoe deze wereldwijde tijdregistratie in zijn werk gaat, zult u zich nooit meer vergissen in de tijd – zelfs niet in de ruimte. Als u echter werkt of communiceert met mensen die over de hele wereld verspreid zijn, is het doorgaans handiger om gewoon een tijdzone-omzetter te gebruiken in plaats van te proberen uit te rekenen wie er achterloopt en wie er voorloopt – tijd is immers kostbaar.

Landen en gebieden met Greenwich Mean Time (GMT)

Landen en gebieden: 21

Land	Grootste stad	UTC-verschil	Lokale tijd	Zomertijd
Burkina Faso	Ouagadougou	UTC+0	22:21	Nee
Gambia	Banjul	UTC+0	22:21	Nee
Ghana	Accra	UTC+0	22:21	Nee
Groenland	Danmarkshavn	UTC+0	22:21	Nee
Guernsey	Guernsey	UTC+0 / +1	23:21	Ja
Guinee	Conakry	UTC+0	22:21	Nee
Guinee-Bissau	Bissau	UTC+0	22:21	Nee
Ierland	Dublin	UTC+0 / +1	23:21	Ja
IJsland	Reykjavik	UTC+0	22:21	Nee
Isle of Man	Isle of Man	UTC+0 / +1	23:21	Ja
Ivoorkust	Abidjan	UTC+0	22:21	Nee
Jersey	Jersey	UTC+0 / +1	23:21	Ja
Liberia	Monrovia	UTC+0	22:21	Nee
Mali	Bamako	UTC+0	22:21	Nee
Mauritanië	Nouakchott	UTC+0	22:21	Nee
Sao Tomé en Principe	Sao Tome	UTC+0	22:21	Nee
Senegal	Dakar	UTC+0	22:21	Nee
Sierra Leone	Freetown	UTC+0	22:21	Nee
Sint-Helena	St Helena	UTC+0	22:21	Nee
Togo	Lomé	UTC+0	22:21	Nee
Verenigd Koninkrijk	Londen	UTC+0 / +1	23:21	Ja